Van toen, Schakel april 2008
Sas van Gent heeft een lange Protestantse geschiedenis.
Toen de sluizen en de fortificaties aangelegd werden in de eerste helft van de 17e eeuw, werden ook woonhuizen gebouwd en ontstond een inwoneraantal dat de stichting van een gemeente met een kerkgebouw rechtvaardigde.
Het eerste (nood)kerkgebouwtje stond op het Hoge Sas en werd in 1660 voor 515 gulden verkocht.
Het is daarna waarschijnlijk afgebroken want er word vermeld dat het een sta in de weg was voor een exercitie- of drilveld voor het plaatselijke garnizoen.
Tussen, ruw weg, 1649 en 1659 is een nieuwe kerk gebouwd.
Dit was voor de Sasse protestantse gemeente geen sinecure.
In die tijd was men staatskerk en dus volledig afhankelijk van de overheid.
Alles moest gevraagd worden. Als men de briefwisselingen uit die tijd naleest, krijgt men het gevoel dat men vaak bedelen moest om iets gedaan te krijgen.
Ook werden regionale of landelijke collectes gehouden om delen van de nieuwe kerk en het interieur af gebouwd te krijgen.
Soms was het vechten tegen de bierkaai, want wat de bouwers gedurende de dag opbouwden werd vaak door de soldaten ‘s nachts weer afgebroken.
Toch werd er uiteindelijk een prachtige kruiskerk gebouwd op een stuk grond dat enkele decennia daarvoor nog kreek of moeras was.
De kerk was een kolossale kruiskerk met dikke muren, hoge gotische ramen. Het had een hardstenen westelijke ingang met daarboven het Statenwapen en een aparte zuidelijke ingang voor de Waalse gemeente.
Het koepelgewelf van het schip van de kerk rustte alleen op vier zware balken, die de tussenruimtes van de vier kruisarmen overspanden. Deze armen hadden slechts één platte zolder.
Het hoge dak had een achtkantig koepeltorentje met slaguurwerk met een zware welluidende klok en naar de vier hoofdwindstreken gerichte uurwijzerborden.
Op de toren stond een leeuwtje met zwaard en pijlen (staatswapen) als windwijzer.
Dat het niet altijd goed ging blijkt uit het schrijven van de Raad van State van 8 mei 1666, waar melding gemaakt word van een “waggelende” toren. Men krijgt toestemming om het probleem te verhelpen maar het mag niet meer dan 1000 gulden kosten.
De militaire ingenieur heeft een plan gemaakt dat voor 940 gulden is aanbesteed en ziedaar, de toren stond weer rotsvast op de kerk.
De Nieuwe Kerk op het Spui in Den Haag doet denken aan deze kerk en heeft waarschijnlijk dezelfde bouwmeester.
De kruiskerk van Sas van Gent is in 1749 door de Spanjaarden in brand geschoten maar weer gerestaureerd.
Op 3 juli 1896 werd de kerk door de bliksem getroffen en brandde tot de grond toe af. Herbouw bleek 40.000 gulden te kosten en de verzekering dekte slechts 20.000 gulden.
Hierdoor is het huidige, kleinere kerkgebouw ontstaan wat sinds 1999 niet meer als kerkgebouw dienst doet.
Dit kerkgebouw houd de herinnering aan meer dan 350 jaar protestantse kerk in Sas van Gent levendig.
Co Vercouteren